İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİNDE YAZI DİL VE EDEBİYAT

İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİNDE YAZI DİL VE EDEBİYAT

Dünya tarihinde önemli olayların yaşanmasında tartışılmaz etkisi olan Türklerin Yazı, Dil ve Edebiyat alanlarında Türk İslam sentezini nasıl gerçekleştirdiğini elimizden geldiğince anlatmaya çalışacağım.

İlk Türk İslam Devletleri

Türklerin İslamiyet ile karşılaşması 751 yılındaki Talas (Atlık)  Savaşıyla olmuştur. Çinliler ile Abbasiler arasında gerçekleşen bu savaşta Karluk Türkleri Abbasilerin yanında yer almıştır.Savaşı Abbasiler kazanmıştır. Fakat iki kültürün ilk karşılaşması olan bu savaştan sonra Türkler hemen İslam’a girmemiştir. İslam ile uzun ve kuşkulu bir tanışma süreci yaşanmıştır. Emevilerin baskıcı tutumları ve Arap milliyetçiliği Türklerin Müslümanlığı kabul etmesini geciktirmiştir. Nitekim halifelik Emevilerden hoşgörülü ve ümmetçi bir politika izleyen Abbasileri geçince Türkler İslamiyete daha yakın durmuşlardır.

932 yılında Karahanlı hükümüdarı  Satuk Buğra Han İslamiyeti devlet dini olarak kabul etmiş  ve böylece Türkler kitleler halinde İslamiyet geçmişlerdir. İslamiyetle beraber Türklerin toplumsal yaşamlarında önemli değişiklikler olmuş, büyük bir kültürel dönüşüm gerçekleşmiştir. İlk Türk İslam eserleri Karahanlılar zamanında verilmiştir. İslam etkisindeki 4 büyük eser Kutadgu Bilig, Divan-I Lügati-T Türk, Atabetü’l Hakayık, Divan-I Hikmet bu döneme aittir.

İslam ile Türklerin çoğunluğu, göçebelikten yerleşik hayata geçmiştir. İslamın batıya doğru genişlemesinde fetih öncülüğünü Türkler üstlenmiştir. Ulusal kültür Arap ve Fars kültürleriyle karışmıştır ve Türkçe üzerinde Arapça ile Farsçanın büyük etkileri olmuştur. Bazı Türk yazarları bilim ve din dili olarak Arapçayı , sanat ve edebiyat dili olarak da Farsçayı kullanmışlardır.

İlk Türk İslam Eserleri

KUTADGU BİLİG: Eserin anlamı “Mutluluk Veren Bilgi” yada “Mutlu Kılıcı Bilgi” demektir. Karahanlılar döneminde yaşayan Balasagunlu Yusuf (Yusuf Has Hacip) tarafından yazılmıştır. Balasagunlu Yusuf eseri devrin hükümdarı Tabgaç Buğra Han(Ebul Ali Hasan/Uluğ  Kara Buğra Han)’a  sunmuştur. Kara Buğra Han eseri çok beğendiği için  Yusuf’a Has Hacip unvanını vermiştir. İLK Türk-İslam edebi eseridir. Türü siyasetnamedir. Ahlaki öğütler verir. Eser dönemine göre sade sayılabilecek bir dille yazılmıştır.Eser alegorik yani sembollerle anlatılan bir yapıdadır. Eser dört kişi arasında geçen konuşmalarla örülüdür. Hükümdar(Küntogdı), vezir(Aytoldı), vezirin oğlu (Ögdilmiş), dost, filozof(Odgurmış)  adlı bu kişiler, sırasıyla adalet ve yasanın , devlet ve mutluluğun , akıl ve bilginin felsefe ve geleceğin simgesi olarak kullanılmıştır.Kısacası eser dört kişi arasında geçen atasözleri ve bilge deyimlerli ile süslenmiş diyaloglu bir sahneye benzer. Konu “kutun” elde edilmesidir.

DİVAN-I LÜGATİ-T TÜRK; Eserin anlamı” Türk Dillerinin Sözlüğü”dür. Kaşgarlı Mahmut tarafından 1072-1074 yılları arasında yazılmış, devrin Abbasi Halifesi El Muktedi Billah’a sunmuştur. Türkçeyi savunmak ve Araplara öğretmek amacıyla  Arapça olarak kaleme alınmıştır. Eserin sonuna Türk dillerinin konuşulduğu bölgeleri gösteren bir harita eklenmiştir. Böylece Kaşgarlı Mahmut İLK Türk dünyası haritasını çizmiştir. Eser Türkçenin İLK ansiklopedik sözlüğüdür. Kaşgarlı Mahmut aynı zamanda etnograf, haritacı ve toplum bilimcidir.

ATABETÜ’L HAKAYIK: Eserin anlamı “Gerçeklerin Eşiği yada Hakikatlerin Eşiği “demektir.12. yüzyılda Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılan eser Emir Dad İspehsalar adlı Türk beyine sunulmuştur. İslam dininin özelliklerini tanıtmayı amaçlayan eserde ayet ve hadislerden de yararlanılmıştır. Tasavvufi bir eserdir. Arapça ve farsça sözcüklere çokça yer verilmiştir.

DİVAN-I HİKMET: Eserin anlamı”Hikmetler Kitabı”  yada “Faydalı Bilgiler” demektir. Pir-i Türkistan olarak da bilinen i Hoca Ahmet Yesevi  kendi tarikatının ilkelerini sade bir Türkçe kullanarak şiirleştirmiştir. Yesevilik Tarikatı’nın kurucusu Ahmet Yesevi İLK Türk mutasavvıfıdır. Özellikle Seyhun ve Taşkent çevresindeki bozkırlarda yaşayan göçebe Türklerin arasında İslamın yayılmasında Ahmet Yesevi ve Tarikatının etkisi büyüktür. Düşüncelerini yayabilmek için hece vezni ve yalın Türkçe kullanarak hikmet denilen şiirler yazmıştır. Eseri Satuk Buğra Han’a  sunulmuştur.

TARİH-İ YEMİN : Utbi tarafından kaleme alınmıştır. Gazneliler Dönemi’ni anlatan tarih kitabıdır. Gazneli Mahmut’a sunulmuştur.

PEND NAME: Gazneli Mahmut’un babası  Sebük Tigin tarafından kaleme alınmıştır.Buradaki Pend öğüt anlamına gelir. Sebük Tegin bu eşerde yaşadıklarını öğüt şeklinde oğulları ve komutanlarına aktarmıştır.

ŞEHNAME: Firdevsi’nin eseridir. Eski İran söylencelerini bir araya getirmiştir.  Gazneli Mahmut’a sunulan bu eser biyografik bir eserdir.  Firdevsi  Fars kültürü, sanatı, edebiyatı ve tarihini titizlikle tarayarak yazmıştır.Bu eserde Afrasiyab olarak geçen Türk hükümdarı Alper Tunga’dır.

MUHAKEMETÜL LÜGATEYN: Timur zamanında yaşayan Ali Şir Nevai tarafından kaleme alındı . Ali Şir Nevai Çağatay Türkçesi’nin en büyük şairi kabul edilir. Türkçe’nin Farsça ve Hintçe’den daha zengin bir dil olduğunu göstermeye çalışmıştır.

SİYASETNAME: Nizamülmülk’ün eseridir ve devletin nasıl yönetileceği anlatılır. . Nizamülmülk eseri siyasetnameyi Sultan Melikşah’a sunmuştur. Asıl adı Ebu el Hasan’dır.Kanunun Koruyucusu , Kanunla İş Yapan ve Mülkün Koruyucusu anlamına gelen Nizamülkmülk lakabını ona Abbasi Halifesi vermiştir.

RUBAİLER: Ömer Hayyam’ın eseri Rubaiyat Titanic ile beraber batmıştır. Rubailerin çoğu günümüze gelmemiştir. Aynı zamanda matematikçi olan Ömer Hayyam iyi bir astronomdur. Esasında pascal üçgenini bulan kişi Ömer Hayyam’dır. Hayyam Celali Takvimini hazırlamıştır.Rubailerinde var oluş, Allah, devlet, ahiret inancı gibi konular işlemiştir.

Türk İslam Devletleri Yazı Dil ve Edebiyat

Türklerin İslamiyetle ilk teması ve ileri ki dönemde Yazı Dili ve Edebiyat alanlarında nasıl ve ne kadar etkisinde kaldığını dilimiz döndüğünce anlatmaya çalıştık.

YORUM ALANI

Yorum Yok
YASAL UYARI! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen kişiye aittir.